JASTRË - CZYLI WIELKANOC

Kaszubska nazwa Wielkanocy to Jastrë. Kaszubi żyli skromnie i tak też wyglądały ich Święta Wielkanocne. Bardzo poważnie traktowali Wielki Post. W Wielkim Tygodniu nie jadali mięsa ani nawet mleka.

Okres przedświąteczny to czas porządków. Dom był gruntownie sprzątany, a śmieci wymiecione brzozowymi gałęziami specjalnie ściętymi w tym celu w Wielki Piątek, wyrzucano poza obręb posesji. Miało to zapewnić czystość we własnym domu przez cały następny rok.

Wielki Piątek nosił nazwę Płaczebóg. Był to dzień oficjalnego płaczu - tego dnia milkły kościelne dzwony. Zamiast nich używano kołatek. Węgiel z ogniska rozpalanego przed liturgią Wielkiej Soboty zabierano do domu aby zapewnić rodzinie szczęście, bądź rozsypywano wokół domu dla ochrony przed piorunami.

W okresie świąt należało wypić, a najlepiej wykąpać się w wodzie z rzeki lub jeziora aby zmyć z siebie grzechy, choroby i rzucone uroki. Robiono to wczesnym rankiem pierwszego dnia Wielkanocy, jeszcze przed wschodem słońca.

Oblewanie się wodą w "lany poniedziałek" nie było praktykowane na Kaszubach. Zwyczaj mokrego dyngusa był co prawda znany, ale Kaszubi preferowali tzw. "zielonego dyngusa", polegającego na smaganiu dziewcząt zielonymi witkami lub gałązkami jałowca albo brzeziny, najlepiej po bosych nogach. Chłopcy w wieku szkolnym i starsi przygotowywali sobie rózgi już w Wielką Sobotę, a panny - odświętne stroje wiosenne. Chłopcy zbierali się pod domami dziewczyn, kiedy one jeszcze spały i podstępnie się do nich wkradali. Zwyczaj ten do dziś jest żywy, a dziewczęta raczej nie starają się unikać "dyngowania", bo jego intensywność świadczy o powodzeniu. O tych, które pominięto przy chłostaniu mawiano, że nie znajdą szybko męża. Wtorek był dniem rewanżu - obiektem ataku byli chłopcy.

W poniedziałek, a nie w niedzielę do dzieci przychodził Zając z prezentami. W tym celu w niedzielę trzeba było przygotować dla niego gniazdo. Umieszczano je zazwyczaj w ogrodzie pod drzewem, w stodole lub w sieni.

Przed świętami, w Niedzielę Palmową, Kaszubi święcili palmy. Były to zwykłe gałązki wierzbowe z baziami przewiązanymi wstążką, niemniej przypisywano im magiczną moc. Według dawnych wierzeń zarówno popiół po spaleniu "palm", jak i zjedzona "baźka" była świetnym lekarstwem na wszystko. Ponadto, palmy wrzucano pod fundamenty domów – na szczęście, bądź też gładzono nimi boki zwierząt domowych, aby zachować je w zdrowiu. Poświęcone gałązki umieszczano w całym domostwie, jako ochrona przed nieszczęściem, na ogół jednak spoczywały one na honorowym miejscu – za świętym obrazem.

Świąteczne śniadanie było raczej skromne, a głównym daniem była prażnica, czyli jajecznica na boczku lub słoninie. Smażono ją na wielkiej patelni, którą stawiano na stół i każdy mógł sobie nałożyć porcję. Świąteczne potrawy to szynka gotowana i wędzona, zylc (galareta z posiekanego mięsa), wątrobianka, salceson. Świąteczną potrawą były też oczywiście jajka, chociaż nie było zwyczaju dzielenia się nimi. Z ciast przede wszystkim babka i placek drożdżowy. Inne ciasta - serniki, makowce, mazurki - na biedne niegdyś Kaszuby przyszły stosunkowo niedawno. Kaszubi nie mieli święconek, ten zwyczaj przejęli dopiero kilkadziesiąt lat temu.

Pisanki były jednobarwne w kolorach: brązowym, zielonym, granatowym, bordowym. Do barwienia używano cebuli, źdźbeł oziminy, buraków ćwikłowych, jagód, pokrzyw, kwiatów kaczeńca. W niektórych regionach Kaszub dzielono się takimi jajkami z sąsiadami na znak przyjaźni bądź też ofiarowywano chłopcom, którzy przychodzili do dziewcząt z "zielonym dyngusem".

Tomasz Magulski

tomasz.magulski@tubawejherowa.pl